17. jun, 2018

Waarom transitie zo moeilijk is.

De foto verwijst naar een oude boerderij die twee jaar geleden door de gemeente onbewoonbaar werd verklaard. Vandaag staat alleen de facade nog overeind, gestut door een tijdelijke hulpconstructie. De boerderij stond niet in een aardbevingsgebied. Het grootste deel van de tijd is de boerderij bewoond geweest en liefdevol onderhouden. Hij stond aan de oude parallelstructuur bij mij in het dorp. In de jaren zeventig van de vorige eeuw is hij ingesloten in een nieuwbouwwijk en als boerderij dus niet meer geschikt. Daarna is het gebouw door een huisjesmelker verhuurd, slecht onderhouden en uiteindelijk volledig gekannibaliseerd. Het heeft nog twee jaar geduurd voordat de gemeente een sloopbevel kon geven. Zo gaat het met oude boerderijen en zo gaat het soms met bedrijven, zeker als er buitenlandse moeder of een hedgefund op het toneel verschijnt. 

Ooit vertegenwoordigde de boerderij een behoorlijke economische waarde. Het was een huis waarin je kon wonen, maar ook onderdeel van een bedrijf met een toekomstig winstpotentieel. Het beeld dat we hier zien is exemplarisch voor veel boerenbedrijven op het platteland. Of je gaat met je tijd mee. Of je beëindigt je bedrijfsvoering. Met de tijd meegaan kan verschillende gedaantes aannemen: je zoekt een niche of begint een camping, je gaat biologisch, je stapt over op natuurbeheer of je gaat grootschalig. Keuze genoeg. In veel gevallen zal het wel gepaard gaan met aanzienlijke investeringen of dito desinvesteringen.    

De dinosaurussen van onze industrie hebben te maken met vergelijkbare problemen. Het beëindigen van een bedrijfsactiviteit komt nooit gelegen. Omdat je weinig afschrijvingen meer hebt kun je lekker goedkoop produceren. Het onderhoud beperk je tot heel en veilig. Zo kan je met die Mercedes 190 diesel uit 1990 ook vandaag nog redelijk goedkoop kilometers maken. Als iemand dan besluit dat je de stad niet meer in mag, is je wagen op slag praktisch waardeloos geworden. Als een overheid tegen een cementfabrikant zegt dat je vanaf 2018 geen mergel meer uit de bodem mag halen, weet je precies wanneer je installatie een boekwaarde nul heeft. En dat is nog maar klein bier. Kolencentrales worden bij decreet uitgefaseerd. Dat gaat niet zonder pijn. In de kapitaalintensieve industrie zijn gedwongen, versnelde afschrijvingen 'a pain in the ass'.      

Aan de andere kant van het spectrum vinden we mensen met een vooruitgangsgeloof. Veel mensen belijden het geloof passief. Sommige gelovigen gaan echter zover dat er sprake is van extremisme. In de milieubeweging komen we alle schakeringen tegen. Dan zijn er ook nog mensen (en bedrijven) die voorwenden dat ze gelovig zijn. Als het puntje bij paaltje komt, zitten ze om puur opportunistische reden vooraan in de kerk. Ze zijn weg als blijkt dat hier niets aan te verdienen valt. Nog lastiger zijn mensen die je naar de mond praten, maar niet bereid zijn om als eerste in beweging te komen. Het zijn de schooljongens aan de rand van het koude zwembad. Veel praatjes, maar nog meer bezwaren. 

De grote transitieprogramma's van de overheid (energie, emissies, klimaat, grondstoffen, circulaire economie, beton) zijn gedoemd om te mislukken als er geen selectie aan de poort plaatsvindt. Nu zit groen en rijp, pro en contra, gelovig en deskundig, oprecht en onoprecht door elkaar heen. Ambtenaren laten zich zand in de ogen strooien. Naar de minister toe heet het 'breed draagvlak'. Het heet polderen, maar in werkelijkheid is het een garantie voor vertraging op vertraging. Moet het dan bij decreet, zoals in China? Dat is niet wat ik bepleit. 

Ik heb veel normalisatiewerk gedaan en geleerd dat het tempo van de vooruitgang sterk is gerelateerd aan de mate waarin partijen een verbindend doel hebben. Het was zaak om mensen die dat doel niet onderschreven snel te identificeren en de juiste behandeling te geven. Het ultimum remedium is ze uit de commissie zetten. Vergewis je er dan wel van of het middel niet erger is dan de kwaal. 

Bij transities zullen er altijd winnaars en verliezers zijn. Als we niet opletten worden de laagste inkomens geofferd aan onze groene ambities. Er zijn bedrijfstakken die geen enkel belang hebben bij een energietransitie of een CO2-belasting. Dat is niet in hun voordeel. Ze zullen zich dus verzetten. Je moet niet verwachten dat ze er aan meewerken, ook niet als ze de schijn meehebben. 

Om transities tot een succes te maken dienen betrokkenen overtuigd zijn van het hogere doel, een vast geloof te hebben in vooruitgang en bereid zijn om concrete stappen te zetten. Dat zijn dingen waaraan het bij partijen die de Grote Akkoorden hebben getekend meer dan eens aan ontbreekt. Daarom zal het nog lang gaan duren voor er garen van de klos komt.

Met een aantal mensen ben ik momenteel bezig om uit te vinden of er een business model is te ontwikkelen voor partijen die grotere stappen willen zetten dan in het polderlandschap gebruikelijk is. Omdat ze weten dat het moet. Omdat ze voelen dat het kan. Omdat ze bereid zijn om eerste stappen te zetten. Het gaat over minerale bindmiddelen en bio-based bouwmaterialen. We zoeken nog partners ....