30. jul, 2018

Wat ik je nog had willen vragen .....

Klassieke voorbeelden van vragen die nooit tot stellen zijn gekomen zijn die aan overleden ouders, partner of aan verdwenen ex-en. De persoon aan wie de vraag gesteld had moeten worden is er (plotseling) niet meer of onbereikbaar. De koude conclusie moet zijn dat je gewoon te laat was om de vraag te stellen. Gedane zaken nemen geen keer. Het antwoord zal nooit meer komen. Over tot de orde van de dag.

Vandaag sloot de Maleise regering het dossier MH370. Men legt zich erbij neer dat het antwoord op de vraag wat er met het vliegtuig is gebeurd nooit meer zal komen. Dat is een grote stap. Vooral voor de nabestaanden. Die zullen nooit weten wat er met MH370 is gebeurd.

De vragen die te beantwoorden zijn hebben meestal betrekking op een gebeurtenis of een bepaalde tijd. Wat kinderen in Duitsland niet aan hun vaders durven te vragen over de Tweede Wereldoorlog, durven hun kleinkinderen wel. Daardoor gaan de hoogbejaarden praten en in veel gevallen lucht dat aan beide kanten van de tafel op. Niets is zo beklemmend als een vraag die niet (meer) beantwoord kan worden. Kinderen en ouden van dagen spreken de waarheid. Daar tussen in is er veel meel en veel mist. Televisieseries bestaan bij de gratie van cliffhangers. Je wilt weten hoe het zit. Hoe het afloopt.

In een enkel geval ontstaat de prangende vraag pas nadat de persoon aan wie je de vraag had willen stellen buiten beeld is geraakt. Dingen vallen door nieuwe feiten pas dan op hun plaats. Sommige stukjes ontbreken nog. Zo denk ik dat mijn eerste vriendinnetje bij nader inzien toch van de andere kant was. Maar ga je dat vragen? After all those years? Nee! Mijn moeder heeft een hele zak met geheimen mee haar kist ingenomen. Waarschijnlijk bewust, maar zeker weten doen we dat niet. Het antwoord interesseert me niet meer. De relatie is postuum kapot. Aan een notaris op de Oranjesingel zou ik graag de indringende vraag stellen "zou je niet veel beter slapen als je gewoon de waarheid onder ogen zou zien?" Een notaris spreek je niet me je aan. Vragen over de integriteit van notarissen zijn a priori 'not done'. Dat is een taboe. Die vraag stel je niet.

In de meeste gevallen komt een vraag langzaam op, maar durf je hem uit schaamte niet te stellen. Zo bekende een Philips-collega van mijn vrouw eens dat hij een dag in de war was geweest toen hij ontdekte dat ze (met mij) getrouwd was. Het was niet omdat hij een oogje op haar had. Het beeld had zich in zijn hoofd genesteld dat ze als carrièrevrouw geen man in haar huis kon hebben, laat staat kinderen. Hij had nooit aan haar durven vragen of dat ook werkelijk zo was was. Ik begreep hem. Ook zij schrok. Niet van de vraag, maar wel van het beeld dat ze kennelijk opriep. Aan sommige vrouwen durf ik evenmin niet te vragen of ze een relatie hebben. Die vraag wordt in veel gevallen he-le-maal verkeerd uitgelegd. Dus wordt hij niet gesteld. Voor mij worden deze dames na verloop van tijd geslachtsloze wezens. Wil een mens een geslachtsloos wezen zijn?

Ook in de zakelijke sfeer spelen ongestelde vragen een rol.

Je merkt bijvoorbeeld dat je voor bepaalde mensen of informatie wordt afgeschermd. Als je gaat doorvragen krijg je stekelige of nietszeggende antwoorden van je leidinggevende. Wat is hier aan de hand? Is het inbeelding van mij of realiteit? Ben ik een complotdenker of nu toch een beetje naïef? Als je het voor de eerste keer meemaakt, herken je de signalen nog niet. Je bent immers goed van vertrouwen. Maar als die persoon met jouw spul of idee achter de horizon is verdwenen, weet je genoeg: je had de vertrouwensvraag eerder moeten stellen. Chinezen doen dat, zij het niet op de eerste dag en niet zo expliciet als wij.

In de wereld van de energietransitie kom je in industriële kringen belangenbehartigers tegen en klimaatontkenners. De belangenbehartigers gedragen zich tenminste nog voorspelbaar. Vaak onderschrijven ze het doel op hoofdlijnen (anders kom je niet aan tafel) en mogen ze aan de praktische marges nog wat rommelen. De klimaatontkenners gaan vaak ondergronds. Ze komen uit de kast zoals minister Stef Blok: in besloten bijeenkomsten. Je zag het niet aankomen. Je had het niet gehoopt, maar het blijkt wel zo te zijn. De vraag ligt dan op je lippen: "Hoe denk jij te kunnen functioneren in deze arena?" Je stelt de vraag niet. Aan iemand die stelt dat de VVD rechts genoeg is, stel je ook niet de vraag: "En wat dan wel?" want je hoort het antwoord liever niet. Je hebt het liever gezellig met je collega's.

Met terugwerkende kracht verwijt ik mijzelf dat ik HRM in het verleden niet veel indringender heb bevraagd, want hun woord bleek niet altijd die betekenis en die hardheid te hebben die een normaal mens er aan toedicht. Je gaat toch niet vanaf de eerste dag vragen om de toezeggingen meteen maar even schriftelijk vast te leggen. Hier wordt 'dus' op grote schaal misbruik van gemaakt. "Dat kan ik me niet meer herinneren" is de standaard dooddoener. Ik heb dit te vaak naar mijn zin gehoord. Uit de verkeerde hoek.

De vertrouwensvraag vergt wederkerigheid.

Het heeft niet veel zin om vanuit een machtspositie over deze vraag te beginnen. Een leidinggevende mag aan zijn medewerkers vragen om hem te vertrouwen. De omgekeerde vraag leidt bij ontkenning doorgaans tot hetzelfde antwoord. De medewerker kan gaan. Die trekt altijd aan het kortste eind. Daarom wordt die vraag nooit hardop gesteld. Machtsuitoefening is dodelijk voor elke wederzijds vertrouwen. Essentiële vragen worden dan niet meer gesteld en niet meer beantwoord. Dat laatste legt een zware verantwoordelijkheid op de schouders van degene die het tot dit punt brengt. Of je nu geheimen bewust meeneemt naar je graf of bewust een sterk hiërarchische atmosfeer creëert waarin bepaalde vragen niet kunnen worden gesteld en zeker niet eerlijk mogen worden beantwoord, je laat mensen met soms levenslang kwellende vraagtekens boven hun hoofd achter. Is het je dat waard? Wil je dat op je geweten hebben?

De beste manier om het 'hadden' in de bovenstaande vraagstelling te voorkomen is daarom de vraag toch maar stellen. Wat er ook van kome. Je kunt het eerst op een indirecte manier proberen of via de band. Je merkt al vrij snel of er weerstand zit. Nadat the state of alert is afgekondigd is het zaak om de juiste richting te kiezen. Makkelijker gezegd dan gedaan.

I have learned my lessons pretty well ....

Sadder and wiser kan ik aankondigen dat ik die ongemakkelijke vragen dus wel zal gaan stellen als de situatie zich voordoet. Daarin verschil ik wezenlijk van mensen tussen de 25 en 45 jaar, de meest gewilde cohort bij de werkgevers. Die cohort heeft nog geen blauwe plekken op de ziel. Het grote voordeel is wel dat we vanaf aquit precies weten wat er aan elkaar hebben.