9. apr, 2022

Contouren, structuren en details

Het thema van de boekenweek 2022 is 'de eerste liefde'. Het actuele thema van de oorlog in de Oekraïne is desinformatie. Rusland ontkent zo'n beetje alles waar het van wordt beschuldigd. Het lijkt wel een slecht huwelijk. Wie de Russische media volgt, moet welhaast geloven dat de engeltjes zijn neergedaald in de Donbass. Dat blonde engelen Kalashnikovs dragen, is nog niet eerder vertoond.

In oorlogen is waarheid het eerste slachtoffer.

Liefde maakt blind is een ander paradigma.

Dat laatste weet ik, eerlijk gezegd, niet zo zeker. En het eerste ook niet.

Om met desinformatie in tijden van oorlog te beginnen, in het digitale tijdperk wordt bijna alle communicatie wel ergens vastgelegd. Militaire satellieten kunnen, onder gunstige omstandigheden, op straat een euro van een roebel onderscheiden. Over de feiten hoeft niet veel onduidelijkheid te bestaan. Dat ligt genuanceerder voor de vraag wie voor die feiten verantwoordelijk is en met welke intentie de (gewraakte) handelingen zijn verricht. Het komt mij voor dat minister Hugo de Jonge zich daar in de mondkapjesaffaire lelijk op heeft verkeken. Ook Vladimir Poetin rent achter de feiten aan. Het enige antwoord dat deze mannen er op weten te geven is het optrekken van een groot rookgordijn, vaste ontkenning en een omkering van de vraag. Wat dit voor hun geloofwaardigheid betekent, deert ze minder. In de ogen van de Russen win je een oorlog met tanks, raketten en vliegtuigen. Met grof geweld dus. De Oekraïners denken daar duidelijk anders over.

Het onderwerp van de boekenweek brengt ons tedere herinneringen aan de eerste grote liefde en - in de meeste gevallen - hoe die ook weer voorbij ging. De hormonen gierden voor het eerst door ons lijf, de endorfine voorop. Al onze zintuigen stonden op scherp. Geen detail ontging ons. Maar het grotere plaatje zagen we niet. Dat zagen alleen onze ongeruste ouders. Voor mij was het niet heel anders, waarbij opgemerkt dat het niet mijn ouders waren die dat grotere plaatje correct zagen, maar ikzelf. Deels in het moment en deels pas vele jaren later. De kracht van historici is dat ze het grote plaatje zichtbaar kunnen maken, vooropgesteld dat er voldoende afstand in de tijd en tot het onderwerp bestaat. Als je zelf het onderwerp van de reflectie bent, wordt dat al een stuk moeilijker. Ik heb gerede twijfels of mijn ex-geliefde en ik dezelfde vandaag analyse zouden maken. Historici praten makkelijker over dode dan over levende mensen, makkelijker over derden dan over zichzelf.

Op het allerhoogste abstractieniveau wilde mijn vader nog wel eens ongemakkelijke waarheden uitspreken. Dat ging meestal niet erg subtiel. Hij had een scherp oog voor relaties die duurzaam zouden blijken en die waarvoor dat niet zou gelden. Wie wilde weten hoe lang zijn of haar huwelijk zou duren kon beter bij mijn volstrekt onromantische vader terecht dan naar een dure waarzegster. In het hoekige van zijn voorspelling zat ook meteen zijn zwakte. De wereld is oneindig veel complexer dan de contouren die je op afstand ziet. Er zijn lijnen naar het verleden, onderlinge verbanden en onuitgesproken verwachtingen voor de toekomst die pas na langere tijd - al dan niet gefilterd en gekleurd - aan de oppervlakte komen. Dat was bepaald niet zijn domein. Mijn vader stond onze ontluikende relatie flink in de weg. Zo'n schoonvader ben je liever kwijt dan rijk. Westerse diplomaten kenden de sentimenten en motieven van de Russische beer vrij gedetailleerd en veel langer. In de analyse zaten ze er niet ver naast. De kleine Poetin werd als persoon niet heel serieus genomen. Hij probeerde dat te compenseren door het vertoon van fysieke macht, onderdrukking en intimiderende woordkeuze. Als economische grootmacht stelde Rusland niet veel voor. Het werd gecompenseerd met militaire dreiging. De consequenties van het (subjectieve) gevoel van vernedering en niet serieus worden genomen, hebben de diplomaten onderschat. Ik weet zelf een klein beetje hoe dat voelt, maar zie daar persoonlijk geen aanleiding voor geweld in. Voeg een toefje nationalisme toe aan het gevoel van vernedering en je hebt een explosief mengsel.

Mijn eerste vriendin leek - en lijkt - werkelijk in niets op Vladimir Poetin. Daar zou ik haar echt tekort mee doen. Ik geloof dat alleen een dwaas als Thierry Baudet verliefd kan zijn op Poetin. Toch zijn er interessante parallellen. Op de middelbare school, het Stedelijk Gymnasium, zo vernam ik van klasgenoten, werd ze niet heel serieus genomen. Ze was niet van de gevraagde elitaire afkomst, fysiek niet heel goed ontwikkeld en redelijk in de fantasiewereld van haar boeken teruggetrokken. Dat laatste bracht haar ook voordelen: ze las veel, had een goed ontwikkeld taalgevoel en behaalde heel hoge cijfers, met name voor de alfavakken. Daarnaast was ze een uitstekende verteller, later docent. Langs deze lijnen kreeg ze de aandacht die ze verdiende. Het was goed voor haar zelfrespect op dezelfde manier waarop de judosport bijdroeg aan het zelfvertrouwen van Vladimir P. Iets moet er toch wel zijn.

Poetin maakte deel uit van het geknechte Russische volk. Dat volk zou beter verdienen: Russia first! Mijn vriendin maakte zichzelf tot lid van een andere onderdrukte gemeenschap: vrouwen. Zowel voor haar persoon als voor vrouwen in het algemeen was het goed als er meer assertiviteit en meer zelfrespect was. Vrouwen eerst! De feministische wereld hielp haar om haar plaats in de wereld beter te bevechten. Zij hielp de feministische wereld vooruit. Een zekere over-assertiviteit bleek onafwendbaar. Daarmee raakte ze aan mijn allergie. Zelf zal ze dat (verband) niet zo snel erkennen, denk ik. Het is de afstand die niet alleen uitwendige contouren laat zien, maar ook inwendige structuren.

Samenvattend kan worden gesteld dat desinformatie een handige tool is in tijden van conflict of oorlog. Desinformatie is informatie die bewust wordt uitgezet om de opponent op het verkeerde been te zetten. De zender weet beter. Daarnaast is er desinformatie die wordt verspreid als verdedigingsmechanisme. Ze werpt een wal tussen jou en de waarheid op waar de tegenstander niet doorheen komt. Tot slot is er desinformatie waar de afzender zelf ook in gelooft. De zender weet niet beter. Toen ik 18 jaar oud was en verliefd, wist ik een aantal dingen niet beter dan zoals ik ze thuis en op school had geleerd. In zo een situatie kunnen persoonlijkheden elkaar goed vinden en wereldbeelden hard met elkaar botsen. Met terugwerkende kracht geloof ik niet dat onze wereldbeelden zo heel erg van elkaar verschillen. Die verschillen hadden we best kunnen overwinnen door een gedeeltelijke deprogrammering van de opvoeding. Opvoeding zit voor een groot deel in je on(der)bewustzijn. Kom even los van je habitat en ontspan. Ik weet het, in je vertrouwde habitat is het veilig toeven. Als de hormonen door je lijf jagen, mag je alle details haarscherp zien, horen en ruiken, je leeft op een wolk in het hier-en-nu. Gisteren bestaat niet. Morgen bestaat niet. Structuren zie je niet. Toch bepalen de dag van gisteren, de vorige maand en de voorgaande jaren/decennia wat je vandaag denkt, voelt en doet. Wie je vertrouwt en wie niet. Vraag het aan Vladimir Poetin of lees de vele bijdragen aan de Nationale Boekenweek.